Мерос қолдириш ва унга эгалик қилиш биз ўйлаганчалик жўн иш эмас. Шунинг учун у билан муомала қилишда ҳуқуқларни билиш, юрист билан маслаҳатлашиши талаб этилади. Ўзбекистонда меросхўрлик Фуқаролик Кодексининг 1112-моддасига асосан, икки ҳил тартибда бўлади: қонун ёки васиятнома асосида. Қонун бўйича меросхўрлик мулк эгаси вафот этганидан кейин ўзига тегишли ҳусусий мулкни маълум бир шахсга тасарруф қилинишини белгиламаган ҳолларда вужудга келади. Васият бўйича меросхўрлик тайинланганда мерос қолдирувчининг ҳуқуқ ва мажбуриятлари меросхўрлар ўртасида тақсимланиши, шунингдек, ворисларни белгилаш тартиби фақатгина мерос қолдирувчининг эрки билан амалга оширилади.

МЕРОСГА ЭГАЛИК ҚИЛИШ УЧУН 
Мерос очилган жойдаги давлат нотариуси меросхўрларнинг ёзма аризаларига кўра меросга бўлган ҳуқуқ тўғрисида гувоҳномалар беради. Меросни қабул қилиш ҳақидаги аризалар нотариуслар ёки шаҳар (қишлоқ, овул) фуқаролар йиғини раислари (оқсоқоллари) ва Ўзбекистон Республикаси консуллик муассасаларининг консуллари томонидан тегишли тартибда шаҳодатлантирлган бўлиши лозим. 
Мерос фуқароларнинг ўлими ёки унинг суд томонидан вафот этган деб эълон қилиниши оқибатида очилади.
Меросга бўлган ҳуқуқ тўғрисидаги гувоҳнома мерос очилган кундан эътиборан 6 ой ўтгандан кейин берилади. 

МЕРОС МЕЪЁРЛАРИ. Мерос ҳар доим ҳам уй-жой, машина каби моддий нарсалар бўлавермайди, мерос қолдирувчи ҳар ой хисоб рақамига ўтиб турадиган пул ёки маълум бир муддат ёрдамидагина фойдаланиладиган объектларни ҳам мерос сифатида тақдим этиши мумкин. 
Мерос қолдирувчи уни олувчига айрим мажбуриятларни юклашга ҳақли. Масалан, уйдан фойдаланган ҳолда, ундаги расмларни музейга тақдим этишини сўраб ёзилган васиятномалар кузатилган. 
Мерос қолдирувчининг олди-сотди, айирбошлаш, ҳадя ва бошқа шартномалар орқали тасарруф этилган мулклари кейинчалик бундай шартномалар суд томонидан ҳақиқий эмас, деб топилган тақдирдагина мерос таркибига киради. Мерос қолдирувчига тегишли бўлган шахсий номулкий ҳуқуқлар ва бошқа номоддий бойликлар меросхўрлар томонидан амалга оширилиши ва ҳимоя қилиниши мумкин.
Мерос очилган пайтда ҳаёт бўлган мерос қолдирувчи билан қариндошлик муносабатларида бўлган шахслар қонун бўйича меросхўрлар доирасига киради ҳамда қариндошлик даражасига қараб ворисликка чақириладилар.

МЕРОСДАН ВОЗ КЕЧИШ. Меросхўр мерос очилган кундан эътиборан исталган вақтда меросдан воз кечишга ҳақли. Меросдан воз кечиш меросхўр томонидан мерос очилган жойдаги нотариусга ариза бериш орқали амалга оширилади. Маълум муддат ўтиб, қарорини ўзгартириш, меросга қайта эгалик қилишни сўраб мурожаат этиш мумкин эмас. Мероснинг васиятномада кўрсатилмай туриб, ўз хоҳиши билан бир қисмига эгалик қилишига қонуний рухсат берилмайди. 
Агар мерос қолдирувчи барча мол-мулкни ўзи тайинлаган меросхўрларга васият қилган бўлса, мероснинг меросдан воз кечган ёки меросхўрлар қаторидан чиқиб кетган меросхўрга тегишли бўлган қисми қолган васиятнома бўйича меросхўрларга ўтади. Агар васиятномада бошқача тартиб назарда тутилмаган бўлса, улар ўртасида меросдаги улушларига мутаносиб равишда тақсимланади.
Агар қонун бўйича ҳам, васиятнома бўйича ҳам меросхўрлар бўлмаса ёки меросхўрлардан ҳеч бири ворислик ҳуқуқига эга бўлмаса ёки улардан ҳаммаси меросдан воз кечган бўлса, мол-мулк эгасиз деб ҳисобланади. У ўша жойдаги фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш органи мулкига ўтади, бу орган мол-мулкдан воз кечган тақдирда, давлат мулкига ўтади. 

МЕРОСНИ ТАҚСИМЛАШ меросхўрларнинг келишувига кўра ўзларига тегишли улушларга мувофиқ, келишувга эришилмаган тақдирда эса, суд тартибида амалга оширилади. Меросни қабул қилиб олган қонун бўйича меросхўрлардан исталган бири мероснинг тақсимланишини талаб қилишга ҳақли.

ВАСИЯТНОМА МАТНИ. Бунинг аниқ бир шакли мавжуд эмас, хатто нотариусга ҳам маълум бир андоза аён бўлмайди. Чунки васиятнома унинг муаллифининг ўз хоҳиш-иродасидан келиб чиққан бўлиб, матн мазмуни ҳам шунга бўйсунади. 

КЕРАКЛИ ҲУЖЖАТЛАР:
- меросга эгалик қилиш сўраб ёзилган ариза
- мерос қолдирувчининг вафот этганлиги ҳақида гувоҳнома 
- никоҳдан ўтганлик ҳақида гувоҳнома (агар мерос қолдирувчи ва олувчилар эр-хотин хисобланса)
- барча фарзандларнинг туғилганлик ҳақида гувоҳномаси (агар қиз фарзанднинг турмушга чиққач фамилияси ўзгарган бўлса, никоҳдан ўтганлик ҳақида гувоҳнома)
- мерос қолдирувчи яшаган турар жойидан маълумотнома ва уй дафтаридан кўчирма
- уй мерос қолдирилаётган бўлса, кадастр давлат унитар корхонасидан маълумотнома
- мерос банк хисоб рақамидаги пул бўлса, банк омонат дафтарчаси
- мерос автомашина бўлса, техпаспорт 
- ҳар бир шахснинг паспорти 

Фуқаролик кодексининг 1118-моддасига биноан, қуйидаги шахслар МЕРОСХЎР БЎЛИШИ МУМКИН: 
- мерос очилган пайтда ҳаёт бўлган қариндошлар
- мерос қолдирувчининг ҳаётлик пайтида ҳомила ҳолида бўлган ҳамда мерос очилганидан кейин тирик туғилган болалар
- мерос қолдирувчининг авлодлари, фарзандликка олинганлар, қон-қариндош муносабатлари билан боғланган бошқа шахслар 
- мерос қолдирувчининг қарамоғида бўлган меҳнатга лаёқатсиз кимсалар
Бола, невара, чевара, эвара меросхўрлигида тақдим қилиш ҳуқуқи қариндошлик даражаси чекланмаган ҳолда амал қилади.

Фуқаролик кодексининг 1134-моддасига биноан қуйидаги шахслар МЕРОСХЎР БЎЛИШИ МУМКИН ЭМАС: 
- фарзандликка олинганлар ва уларнинг авлодлари фарзандликка олинган шахснинг ота-онаси ҳамда бува-бувилари, ака-укалари, опа-сингиллари вафот этганидан кейин
- фарзандликка олинган шахснинг ота-онаси ҳамда бува-бувилари, ака-укалари, опа-сингиллари фарзандликка олинган шахс ва унинг авлодлари вафот этганидан кейин 

Гавҳар ЯКУБОВА, 
Яккасарой тумани 2-сонли давлат нотариал идораси нотариуси,
Дурдона АЛИМОВА, журналист

Mulohazalar

Mulohaza qoldirish

Ism *:

Kod *: